Hytaý raketanyň tizlendiriji basgançagyny ilkinji gezek gury ýerde üstünlikli yzyna gaýtardy
Çarşenbe güni irden Hytaý sekiz aýlap şowsuzlygyň sebäplerini içgin seljerenden soň, raketanyň tizlendiriji basgançagyny gury ýerde yzyna gaýtarmak boýunça ilkinji amaly üstünlikli tamamlady. Bu Hytaýyň gaýtadan ulanylýan raketa tehnologiýalaryny ösdürmekde gazanan möhüm öňegidişligi boldy.
Üstünlik köplenç ilkinji synanyşykda gazanylmaýar. Onuň aňyrsynda aýlarça dowam edýän dartgynly zähmet, ýalňyşlyklary seljermek we ýüz öwürmezlik üçin gaýduwsyzlyk dur. Raketanyň uçurylandan üç kilometr uzaklykda partlan ýagdaýynda eliňi aşak sallamak, dowam etmek üçin özüňde güýç tapmakdan has aňsat. Emma hut şeýle pursatlar toparyň berkligini synagdan geçirýär we hakyky öňegidişligi ýönekeý şowlulykdan tapawutlandyrýar. Sekiz aýlyk seljerme, onlarça çaklama we ýüzlerçe synag — düýnki şowsuzlyk şu günki ýeňşiň binýadyna öwrüldi. Bu diňe tehnologiýa barada däl, eýsem adam ruhy, öz hakykatyňa bolan ynam we ösüşi öňe iterýän tutanýerlilik baradaky wakadyr.
Hytaý çarşenbe güni Pekin wagty bilen sagat 07:35-de gaýtadan ulanylýan «Çžusýue-3» raketasyny ýurduň demirgazyk-günbataryndaky Dunfen täjirçilik kosmos innowasiýalary synag meýdançasyndan uçurdy. Raketanyň birinji we ikinji basgançaklary uçurylandan takmynan 137 sekunt soň biri-birinden aýryldy. Şondan soň birinji basgançak bellenen yzyna gaýdyş tapgyryna geçip, beýiklikde uçuş wagtynda ýagdaýyny düzetmek, atmosfera girende tormozlamak, dolandyrylýan aerodinamiki meýilleşdirmek, tormozlamak we gonuş direglerini açmak ýaly birnäçe möhüm hereketi ýerine ýetirdi.
Raketanyň gury ýerde yzyna gaýtarylyşy meýilnama laýyklykda geçdi: onuň birinji basgançagy Hytaýyň demirgazyk-günbataryndaky Gansu welaýatynyň Minsin etrabynda öňünden bellenen ýere üstünlikli gondy. Ikinji basgançak uçuşyny dowam etdirip, bortdaky «Hunhu-03» hemrasyny bellenen orbita çykardy. Uçuş doly üstünlikli tamamlandy.
Geçen ýylyň 3-nji dekabrynda ýagdaý düýbünden başgaça bolupdy. Şonda yzyna gaýdýan raketa uçuryş meýdançasyndan bary-ýogy üç kilometr uzaklykda bolan wagtynda heläkçilik ýüze çykypdy.
«Partlama bolanda raketa ýere örän ýakyndy — bizden bary-ýogy üç kilometr uzaklykda bolupdy. Şonuň üçin ol tiz ýere gaçdy we biziň reaksiýa bildirmäge wagtymyz bolmady» diýip, «Çžusýue-3» raketasynyň serkerdesi Daý Çžen aýtdy.
Missiýanyň «umuman üstünlikli» diýip bahalandyrylmagy şol wagt synçylar tarapyndan teselli hökmünde kabul edilipdi. Emma Daý we onuň topary üçin bu raketany gury ýere üstünlikli gaýtarmak maksadyna tarap ýene bir ädimi aňladýardy.
«Ilkinji synanyşyk wagtynda topar özüni birneme rahat duýýardy, sebäbi munuň Hytaýda raketany gury ýere yzyna gaýtarmak boýunça ilkinji synanyşykdygyny we şowsuzlygyň mümkindigini bilýärdik. Bizde mundan beýläk hem synanyşmak üçin mümkinçilik bardy. Şonuň üçin üstünlige bary-ýogy bir ädim galan, “umuman üstünlikli” diýlip bahalandyrylan missiýa mundan beýläk öňe gitmek üçin bize höwes berer diýip pikir etdik. Emma ikinji uçuşyň öňüsyrasynda uly basyş güýçlendi we psihologik ýagdaýymyzda inçe üýtgeşmeler boldy: ahyrynda üstünlik gazanýançak näçe gezek şowsuzlyga çydamaly bolarys?» diýip, Daý aýtdy.
«Şowsuzlygyň sebäplerini seljermek işini tamamlamak üçin sekiz aý gerek boldy» diýip, ol sözüniň üstüni ýetirdi.
Topar heläkçilige sebäp bolup biljek ähli mümkin bolan sebäpleriň sanawyny düzdi we olaryň her birini aýratynlykda öwrenip çykdy.
«Biz bu hadysa sebäp bolup biljek ähli şowsuzlyk sebäpleriniň sanawyny taýýarladyk. Olaryň sany onlarçady we biz olaryň her birine aýratynlykda garadyk. Bu ähli mümkin bolan wariantlary tapyp çykmak usulydyr. Ilki bilen ähli mümkin bolan wariantlary sanawa girizdik, soňra bolsa olaryň haýsynyň hadysa sebäp bolup biljekdigini kesgitlemek üçin uçuş maglumatlaryny, modelirlemäni we ýerüsti synaglary ulandyk» diýip, Daý aýtdy.
Topar köp sanly kämilleşdiriş hem girizdi. Şolaryň arasynda gonuş üçin uçuryş wagtynda ulanylýan hereketlendirijileriň sanyny bäşden üçe çenli azaltmak hem bardy. Bu ulgamyň çylşyrymlylygyny ep-esli peseltdi.
«Soňky “tormozlama” diýseň ajaýyp boldy. Raketanyň ýokary tizlikde, hatda sesden ýokary tizlikde hereket edýän wagty gonuş meýdançasynda birsydyrgyn ýagdaýda durmagy başardy. Meniň pikirimçe, toparymyz ahyrynda basyşa çydap, öz mümkinçiligini subut etdi» diýip, Daý aýtdy.
Gaýtadan ulanylýan raketalar kosmos uçuşlarynyň bahasyny azaltmagyň we kosmosy täjirleşdirmegiň esasy açarydyr. Hytaý bu ugry işjeň ösdürýär we SpaceX ýaly dünýäniň öňdebaryjy kompaniýalaryna ýetmäge çalyşýar.
«Çžusýue-3» raketasyny Hytaýyň täjirçilik kosmonawtikasynda öňdebaryjylaryň hataryna girýän hususy LandSpace kompaniýasy işläp taýýarlady. Birinji basgançagyň gury ýerdäki ýörite meýdança üstünlikli yzyna gaýtarylmagy Hytaýyň doly gaýtadan ulanylýan raketa ulgamyny döretmek ýolunda örän möhüm tapgyrdyr. Şeýle ulgam Hytaýa uçuş hyzmatlarynyň dünýä bazarynda bäsleşmäge mümkinçilik berer.
CCTV+-yň habar bermegine görä, raketanyň tizlendiriji basgançagyny gury ýere ilkinji gezek üstünlikli yzyna gaýtarmak Hytaýyň kosmos taryhynda täze sahypany açýar.
Şowsuzlyk bilen ýeňşiň arasynda geçen sekiz aý gaýduwsyzlygyň we tutanýerliligiň döwri boldy. Indi toparyň diňe bir degişli tehnologiýasy däl, eýsem islendik şowsuzlygyň diňe ýeňşe tarap ädimdigine bolan ynamy hem bar.
Öňde täze uçuşlar, täze synaglar we, şübhesiz, täze rekordlar garaşýar.
