Sinszýanda diametri 110 metr bolan äpet radioteleskopyň gurluşygynyň möhüm tapgyry tamamlandy
Hytaýyň demirgazyk-günbataryndaky Sinszýan-Uýgur awtonom sebitinde äpet radioteleskop taslamasynyň durmuşa geçirilmeginde möhüm tapgyra ýetildi. Antennany berkidýän üç gatly konstruksiýanyň ýygnalmagy üstünlikli tamamlandy. Bu bolsa dünýä derejesindäki ylmy-barlag desgasynyň gurluşygynyň jemleýji tapgyrynyň başlanandygyny aňladýar.
Adamzat hemişe gözýetimden aňry seretmäge, älemiň syrlaryny we ondaky öz ornuny açmaga çalşyp gelýär. Her bir täze teleskop diňe bir inženerçilik gudraty bolman, eýsem öň gizlin bolan zatlary görmäge mümkinçilik berýän näbelli äleme açylan penjiredir. Gurak dag jülgeleri radio gözegçilikler üçin amatly şertleri döredýän Sinszýandaky bu taslama hem şeýle «optiki ulgamlaryň» birine öwrülip, uzakdaky galaktikalara we älemiň gelip çykyşyna has çuň düşünmäge ýakynlaşdyrar diýlip garaşylýar.
Çanszi-Hueý awtonom welaýatynyň Sitaý etrabynyň jülgesinde ýerleşýän teleskopyň aperturasy 110 metre deňdir. Apertura teleskopyň esasy aýnasynyň diametrini aňladyp, onuň duýgurlygyny we çözgüt ukybyny kesgitleýär. Teleskopyň 2028-nji ýylda gurluşygynyň tamamlanmagyna we işe girizilmegine garaşylýar. Taslamanyň gurluşygy 2022-nji ýylyň sentýabrynda başlandy, esasy konstruksiýanyň bolsa 2027-nji ýylda tamamlanmagyna garaşylýar.
Antennalar ulgamynyň beýikligi 35 gatly binanyň beýikliginden hem geçýär. Teleskopyň kabul ediş zolagynyň meýdany 23 basketbol meýdançasynyň meýdanyna deňdir. Antennanyň agramy bolsa 6 müň tonnadan geçýär.
Gurluşyk tamamlanandan soň, bu teleskop dünýäde aperturasy uly, doly dolandyrylýan, ýokary duýgurly we köp maksatly öňdebaryjy radioteleskoplaryň birine öwrüler. Şol bir ölçegdäki stasionar radioteleskoplar bilen deňeşdirilende, doly dolandyrylýan radioteleskoplar asmanyň has uly bölegine gözegçilik etmäge mümkinçilik berýär.
«Üç gatly antenna direginiň ýygnalmagy möhüm tapgyrdyr. Bu äpet teleskopa berk daýanç bermek bilen deňdir. Ol beýiklik burçuny we aýlanmagy üpjün edýän, agramy takmynan 3 müň tonna bolan bölek üçin ygtybarly we durnukly konstruksiýany üpjün eder hem-de reflektoryň Ýere perpendikulýar bolan okuň daşynda ähli ugurlara tarap sazlaşykly aýlanmagyna mümkinçilik berer» diýip, taslamanyň ýerdäki ýolbaşçysy Ma Wengan aýtdy.
Ylmy gözegçilikleriň we tejribe-barlag işleriniň zerurlyklaryny kanagatlandyrmakdan başga-da, äpet radioteleskop astronomiýa ylmy baradaky bilimleri giňden wagyz etmek üçin binýat hökmünde hem hyzmat eder.
«Häzirki wagtda dünýäde 100 metr synply, doly dolandyrylýan, iň takyk we ýokary ýygylykly radioteleskop gurulýar. Gurluşyk tamamlanandan soň, onuň ugrukdyrma takyklygy burç sekundy derejesine ýeter. Bu 3,3 kilometr aralykda ýerleşýän ping-pong topunyň ýerini örän takyk kesgitlemek bilen deňdir» diýip, teleskopyň antenna ulgamynyň baş inženeri Sýuý Sýan aýtdy.
Ol gurluşyk tamamlanandan soň teleskopyň kosmos giňişligini özleşdirmek ýaly öňdebaryjy ylmy-barlaglarda möhüm orun eýelejekdigini we Hytaýyň uzak kosmosy öwrenmek ýaly esasy milli maksatnamalaryna möhüm tehniki goldaw berjekdigini belledi.
Sinszýanyň saýlanmagy tötänleýin däldir: radio päsgelçilikleri örän az bolan belent daglyk jülge we atmosferanyň durnuklylygy radioastronomiki barlaglar üçin örän amatly şertleri döredýär.
Täze obserwatoriýa Hytaýda, şol sanda FAST ýaly eýýäm hereket edýän taslamalaryň, şeýle hem dünýäniň beýleki iri teleskoplarynyň üstüni ýetirip, uly teleskoplaryň global ulgamynyň bir bölegine öwrüler. Doly dolandyrylýan konstruksiýa çalt hereket edýän asman jisimlerine gözegçilik etmäge we giň ýygylyk diapazonynda barlaglary geçirmäge mümkinçilik berer. Bu bolsa pulsarlary, gara girdaplary we kosmiki mikrotolkun fonuny öwrenmek üçin täze mümkinçilikleri açar.
CCTV+ agentliginiň habar berşi ýaly, direg konstruksiýasynyň ýygnalmagynyň tamamlanmagy taslamany jemleýji tapgyra çykardy. 2028-nji ýyla çenli teleskop Hytaýyň astronomiýasy we kosmos barlaglary üçin möhüm gurala, şeýle hem ýurduň ylmy-tehniki ösüşiniň aýdyň nyşanyna öwrüler. Onuň toplajak maglumatlary dünýäniň alymlaryna älemiň gurluşy baradaky düýpli soraglaryň jogaplaryna has ýakynlaşmaga kömek eder.
