Emeli Günüň dogýan täze ýurdy
Hytaý termiki ýadro sintezi boýunça «emeli Gün» maksatnamasynyň inžener-tehniki we senagat taýdan ösüşini çaltlandyrýar. Ýurt 2026-njy ýylyň ahyryna çenli desgany doly döwrebaplaşdyrmagy, 2027-nji ýylda bolsa ýadro sinteziniň resmi ýanma synaglaryny geçirmegi meýilleşdirýär. Ýerde ýyldyzyň peýda bolmagy, Gün energiýa bilen üpjün edýän termiki ýadro sinteziniň adam eli bilen döredilmegi — adamzadyň çäksiz we arassa energiýa baradaky arzuwyna barha ýakynlaşýandygyny görkezýär. 15-nji bäşýyllyk meýilnamasynda bu maksady ileri tutulýan ugur hökmünde kesgitlän Hytaý barlaghana synaglaryndan inženerçilik işleriniň hakyky derejesine geçýär. «Emeli Gün» diýlip atlandyrylýan “HL-3” desgasy eýýäm 160 million dereje temperatura ýetdi we ösüşiň täze tapgyryna gadam basdy. Indi Hytaý ozal esasy tehnologik päsgelçilikleriň biri bolan reaktoryň möhüm bölegini — «birinji diwary» özbaşdak öndürip bilýär. 2027-nji ýylda ýadro sinteziniň resmi ýanma synaglary başlanar. Eger synaglar üstünlikli geçse, Hytaý geljek onýyllykda senagat derejesindäki termiki ýadro sinteziniň düýbüni tutup biler. Bu diňe bir tehnologik bäsdeşlik däl, eýsem planetanyň energetika ulgamyny düýpgöter üýtgetmäge mümkinçilikdir.
Ýyldyzlary energiýa bilen üpjün edýän şol bir energiýa çeşmesi bolan termiki ýadro sintezi arassa energiýa babatda diýen ýaly çäksiz mümkinçilikleri wada berýär. Hytaý 2026–2030-njy ýyllary öz içine alýan 15-nji bäşýyllyk meýilnamasynyň çäklerinde bu ugry esasy ileri tutulýan taslamalaryň biri hökmünde kesgitledi. Bu bolsa diňe barlaghana derejesindäki barlaglardan inžener-tehniki we senagat ösüşine geçişi aňladýar. Taslamanyň esasy bölegi «Huanlýu-3» ýa-da “HL-3” atly termiki ýadro reaktorydyr. Ol «emeli Gün» diýen lakam bilen tanalýar. Bu dolandyrylýan termiki ýadro sintezini öwrenmek üçin döredilen iri ylmy desgadyr. Termiki ýadro reaktorynyň esasy bölekleriniň biri termiki ýadro wakuum kamerasyndaky iň içki gatlakda ýerleşýän «birinji diwardyr». «Birinji diwar» aşa ýokary temperaturaly plazmanyň täsirine we bölejikleriň güýçli zarbaly akymyna çydap, gorag sowudy hökmünde çykyş edýär. Wolframdan, misden we poslamaýan polatdan öndürilýän bu bölek uzak ýyllaryň dowamynda termiki ýadro inženerçiliginiň ösüşindäki esasy päsgelçilikleriň biri bolup geldi. Indi bolsa Hytaý ony özbaşdak öndürip bilýär. «Ähli esasy serişdeler, şeýle hem gözlegleriň, işläp taýýarlamalaryň we önümçiligiň tutuş prosesi biziň toparymyz tarapyndan özbaşdak işlenip taýýarlanylýar. Bu doly garaşsyz tehnologik ulgam “birinji diwar” tehnologiýamyzy dünýäniň öňdebaryjy tehnologiýalarynyň hataryna çykarýar» — diýip, Günorta-Günbatar Fizika institutynyň inženeri Sun Sýan belleýär. Hytaýyň “HL-3” desgasy hem ionlaryň temperaturasynyň 120 million derejä, elektronlaryň temperaturasynyň bolsa 160 million derejä ýetirilmegi bilen möhüm üstünlikleri gazandy. Şeýle hem termiki ýadro reaksiýalarynyň üç esse köpeltme görkezijisi 10-nyň 20-nji derejesine ýetdi. «Biz HL-3 desgasynyň doly döwrebaplaşdyrylmagyny 2026-njy ýylyň ahyryna çenli tamamlam we 2027-nji ýylda termiki ýadro sinteziniň resmi ýanma synaglaryna başlarys. Bu synaglar Hytaýyň doly göwrümli senagat termiki ýadro sintez ulgamlaryny döretmegi üçin örän möhüm binýady goýar» — diýip, Günorta-Günbatar Fizika institutynyň Termiki ýadro tehnologiýalaryny öwreniş institutynyň direktor orunbasary Bai Sinsýu aýtdy.
Termiki ýadro sinteziniň senagatlaşdyrylmagy üç tapgyrdan ybarat: durnukly ýanmagy we energiýa öndürilişini üpjün etmek, ygtybarly we uzak möhletleýin işlemek hem-de täjirçilik maksatly ulanmak üçin çykdajylary azaltmak. «Biziň maksadymyz 2035-nji ýyla çenli termiki ýadro sintezi boýunça synag reaktoryny, takmynan 2045-nji ýyla çenli bolsa hereket reaktory gurmak we täjirçilik reaktorlaryny döretmek ugrunda yzygiderli öňe gitmek» — diýip, Bai Sinsýu sözüniň üstüni ýetirdi.
Hytaýyň termiki ýadro sintezi maksatnamasy täjirçilik maksatly termiki ýadro reaktoryny döretmek boýunça alnyp barylýan dünýä derejesindäki tagallalaryň bir bölegidir. Çendu şäherindäki Günorta-Günbatar Fizika institutynda gurlan “HL-3” desgasy Hytaýyň bu ugurdaky esasy taslamalarynyň biridir. Fransiýada gurulýan we tokamak görnüşli reaktora esaslanýan halkara ITER taslamasy bilen deňeşdirilende, Hytaýyň maksatnamasy önümçiligiň ýokary derejede ýerli üpjün edilmegi we çalt ösüş depginleri bilen tapawutlanýar. «Birinji diwar» boýunça gazanylan üstünlikler we plazmanyň rekord derejedäki temperaturasy Hytaýa käbir ugurlarda diňe başgalaryň yzyndan ýetmek däl-de, eýsem häzirki wagtda standartlary kesgitlemäge mümkinçilik berýär. 2035-nji ýyla çenli synag reaktoryny, 2045-nji ýyla çenli bolsa hereket reaktoryny döretmek baradaky meýilnamalar örän uly maksatlar bolup görünýär. Şeýle-de bolsa, “HL-3” desgasynyň döwrebaplaşdyrylyşynyň depginlerini göz öňünde tutanyňda, bu maksatlara ýetmek mümkin. Eger 2027-nji ýylda geçiriljek ýanma synaglary tehnologiýanyň netijeliligini tassyklasa, bu diňe Hytaý üçin däl, eýsem bütin dünýäniň energetika ulgamy üçin hem öwrülişik pursadyna öwrülip biler.
“CCTV+”-niň habar berlişi ýaly, termiki ýadro sintezi kem-kemden hyýaly dünýäden inženerçilik hakykatyna öwrülýär. Hytaý bolsa adamzady müňlerçe ýyllap arassa energiýa bilen üpjün edip biljek senagat termiki ýadro reaktoryny dünýäde ilkinji bolup hödürlemek maksadyna ynamly ýagdaýda ýakynlaşýar.
