Tarim janlanýar: dronlar we suwlar tokaýlary dikeldýär
Hytaýyň demirgazyk-günbataryndaky Sinszýan-Uýgur awtonom sebitinde ýerleşýän Tarim derýasynda her ýylky suw joşmalarynyň iň ýokary döwri başlanmagy bilen, ýerli häkimiýetler derýanyň boýundaky tokaýlyklaryny suwarmak üçin suw akdyrmagyň örän möhüm döwründen peýdalanýarlar. Şol bir wagtyň özünde ösümlik dünýäsini artdyrmak maksady bilen giň gerimli ekiş işleri alnyp barylýar. Çöl giňeýär, ýaşaýyş çeşmesi bolan derýa bolsa öz wagtynda joşanda, çäge tupanlarynyň öňüni almak we çölleşen ýerleri ýene-de ýaşyl öwürmek üçin adam bilen tebigat näzik hyzmatdaşlyga girýär. Hytaýyň iň uzyn içerki derýasy bolan Tarim her ýyl joşýar. Emma diňe soňky ýyllarda bu suw joşmalaryna howp hökmünde däl-de, eýsem mümkinçilik hökmünde garalyp başlandy. Asmandan tohum sepýän dronlar we suwuň tohumlary öz akymy bilen ýaýratmagyna esaslanýan el bilen ekmek usuly çölleşen ýerleri janly, oazisleri çölden goraýan ýaşyl böwede öwürýär. Sanlar hem muny tassyklaýar: 2018-nji ýyldan bäri ösümlik örtüginiň derejesi 25 göterimden 46 göterime çenli ýokarlandy.
Luntaý etrabyndaky Laosao kölüniň golaýynda zaýalanan tokaý meýdanlarynda guraklyga çydamly ösümlik görnüşlerini, şol sanda derek, tamariks we saksaul ekmek üçin çölüň näzik serhedinde dronlardan peýdalanylýar. Bir dron bir günde 8 gektardan gowrak meýdany işläp bilýär, bu bolsa el bilen ekmekden 100 esse netijelidir. Dronlar arkaly ekmekden başga-da, tokaý hojalygynyň işgärleri derýalaryň birleşýän ýerlerinde el bilen suw arkaly tohum ekmek işlerini geçirýärler. Şeýlelikde, akýan suw tohumlary derýanyň akymy boýunça has aşaklara äkidýär. Dron arkaly ekmek bilen suwdan peýdalanyp el bilen ekmek usullary biri-biriniň üstüni ýetirýär: bir usul howadan, beýlekisi bolsa suwuň kömegi bilen amala aşyrylýar. Bu bolsa her bir tohuma kök urup, gögerip biljek ýerini tapmaga mümkinçilik berýär. Tokaý we öri meýdan gulluklarynyň maglumatlaryna görä, goragly zolakdaky ösümlik örtügi 2018-nji ýyldaky 25 göterimden häzirki wagtda 46 göterime çenli ýokarlandy. Şeýlelikde, öň güýçli ýelleriň we çäge tupanlarynyň öwüsýän ýerleri kem-kemden giňeýän ýaşyl gorag zolagyna öwrülýär. Häzirki wagtda Sinszýandaky Tarim derýasynyň ugrunda ekologik maksat bilen suwy akdyrmak boýunça 27-nji taslamanyň ikinji tapgyry alnyp barylýar. Bu taslamanyň çäklerinde derýanyň boýundaky 500 müň gektardan gowrak toraňňy tokaýlygyny suw bilen üpjün etmek üçin jemi 329 million kub metr suwuň ulanylmagyna garaşylýar.
Tarim derýasy Takla-Makan çölüniň gyrasynda ýerleşýän Hytaýyň iň ejiz ekoulgamlarynyň biridir. Oba hojalygy üçin suwlaryň onlarça ýyllap gözegçiliksiz ulanylmagy we howanyň üýtgemegi derýanyň kenaryndaky tokaýlaryň ýaramazlaşmagyna getirdi. Bu tokaýlar ozal çölleşmä garşy tebigy gorag böwedi bolup hyzmat edýärdi. 2000-nji ýyldan bäri Hytaý derýany dikeltmek üçin birnäçe ekologik taslamany durmuşa geçirýär. Olaryň hatarynda tebigy suw joşmalaryny emele getirýän ýyllyk ekologik suw akdyrma işleri hem bar. Geçirilen 27 tapgyrlaýyn işiň netijesinde müňlerçe gektar derek tokaýlygy dikeldildi. Dronlaryň ulanylmagy bu tagallalaryň täze tapgyry bolup, baryp bolmagy kyn ýerlerde tohum ekmäge we dikeldiş işlerini ep-esli çaltlandyrmaga mümkinçilik berýär. Bilermenleriň bellemegine görä, häzirki depginler saklansa, 2030-njy ýyla çenli Tarim derýasynyň boýundaky ösümlik örtügi 60 göterime ýetip biler. Bu bolsa Merkezi Aziýada çölleşmä garşy göreşe möhüm goşant bolar.
“CCTV+”-niň habar berlişi ýaly, Tarim derýasynyň boýundaky tokaýlaryň dikeldilmegi diňe bir ekologik taslama däl, eýsem sebitiň geljegine gönükdirilen strategik maýa goýumdyr. Bu ýerde suw, tehnologiýa we adamlaryň tutanýerliligi birleşip, ýaşyl öwsüp duran baglaryň ýitip gitmegine golaý gelen topraga täzeden ýaşaýyş berýär.
