Hytaý asteroidler barada irki duýduryş ulgamyny döredýär
Hytaý Ýere golaý uçup geçýän asteroidlere gözegçilik etmek we olaryň Ýer bilen çaknyşmak howpuny öňünden kesgitlemek üçin ýerüsti hem-de kosmos enjamlaryny ulanýan irki duýduryş ulgamyny döredýär. Bu barada sişenbe güni Hytaýyň Milli kosmos müdirligi (CNSA) habar berdi.
Ýer çäksiz kosmosdaky örän kiçijik nyşandyr. Her gün onuň golaýyndan on müňlerçe asman jisimi geçýär. Häzirlikçe olaryň hiç biri gönüden-göni howp salmaýar, ýöne «häzirlikçe» diýmek «hiç haçan» diýmek däldir. Hytaý planetamyzy goramak ugrunda indiki ädimi ädýär: kosmosyň garaňky giňişligine nazar aýlap, golaýlaşýan howpy öňünden duýduryp biljek ulgamy döredýär. Bu ylmy fantastika däl, eýsem adamzadyň howpsuzlygyny üpjün etmäge gönükdirilen inženerçilik çözgüdidir. Asteroid bir gün howp döredýän ugurda peýda bolsa, biz diňe synçy bolman, hereket etmäge taýýar bolmalydyrys.
Birleşen Milletler Guramasy tutuş adamzat üçin umumy mesele hasaplanýan asteroidler bilen çaknyşmagyň döredip biljek howplary barada jemgyýetçiligi habarly etmek maksady bilen, 30-njy iýuny Halkara asteroidler güni diýip yglan etdi.
CNSA-nyň beýanatynda bellenilişi ýaly, asteroidlerden goranyş ulgamyny ösdürmek meýilnamasynyň çäklerinde Hytaý ýerüsti we kosmos teleskoplaryny hem-de beýleki enjamlary birleşdirýän bitewi ulgamy döreder. Bu ulgam syn edişdäki «kör zolaklary» aradan aýyrmaga mümkinçilik berer.
CNSA-nyň Asteroidlere gözegçilik we irki duýduryş ylmy-barlag merkeziniň baş ylmy işgäri Li Mintao şeýle diýdi:
«Ýerde iň amatly obserwatoriýalary saýlap, uly aperturly birnäçe optiki teleskopy ýerleşdireris we şeýlelikde ýerüsti gözegçilik hem-de irki duýduryş ulgamyny dörederis. Kosmosda bolsa teleskoplary atmosferanyň daşyna çykararys. Ýerüsti we kosmos serişdelerini utgaşdyrmak arkaly 360 dereje boýunça gije-gündiz gözegçiligi üpjün ederis».
Howply asteroid ýüze çykarylandan soň alymlaryň öňünde indiki wezipe onuň ugruny üýtgetmegiň ýoluny kesgitlemekden ybarat bolýar. Munuň iň ýönekeý usullarynyň biri kinetiki çaknyşmadyr. Bu usulda kosmos enjamy ýa-da raketa asteroid bilen çaknyşyp, onuň uçuş ugruny üýtgedýär ýa-da ony has kiçi böleklere bölýär. Şeýlelikde umumy howp azalýar.
Beýleki usullar asteroidiň orbitasyny üýtgetmäge gönükdirilendir. Olaryň hatarynda grawitasion çekiji enjamlar, lazer ablýasiýasy we üznüksiz itergi berýän usullar bar. Esasy maksat asteroidiň orbitasyny Ýerden uzaklaşdyrmakdyr.
Li Mintao bu barada şeýle belledi:
«Kinetiki çaknyşma iň ýönekeý we durmuşa geçirmek üçin amatly usuldyr, ýöne onuň netijeliligini takyk bahalandyrmak kyn. Üznüksiz täsir etmek has anyk netije berýär, emma esasy mesele ulanylýan güýjüň örän pes bolmagydyr. Şonuň üçin irki ýüze çykarmak örän möhümdir. Näçe köp wagtymyz bolsa, çaknyşmagyň öňüni almak üçin şonça-da köp mümkinçiligimiz bolar».
2026-njy ýylyň iýun aýyna çenli dünýäniň kosmos agentlikleri Ýere golaý uçup geçýän 40 müňden gowrak asteroid ýüze çykardy we hasaba aldy. Häzirlikçe olaryň hiç biri Ýer bilen hökmany çaknyşjak ugurda hereket edýär diýip tassyklanmady. Şeýle-de bolsa, köp sanly kiçi asman jisimleri heniz ýüze çykarylmady.
CNSA asteroidler bilen çaknyşmak howpuny öňünden kesgitleýän modelleri we algoritmleri işläp taýýarlamakda ilkinji üstünlikleri gazandy. Häzirki wagtda bolsa Ýere golaý asteroidler bilen bagly çaknyşma töwekgelçiligini duýdurýan doly derejeli ulgamy döretmegiň üstünde işleýär.
Ýeri asteroidlerden goramak baradaky pikir uzak wagtlap ylmy fantastikanyň mowzugy bolupdy. Häzirki wagtda bolsa ol inženerçilik hakykatyna öwrülýär. Hytaýyň irki duýduryş ulgamy diňe milli taslama däl, eýsem ählumumy howpsuzlyga goşantdyr. Bu adamzady diňe synçy bolmakdan çykaryp, öz planetasynyň işjeň goragçysyna öwürmäge gönükdirilen ädimdir. Ýüze çykarmak, yzarlamak we ugruny üýtgetmek — milliardlarça adamyň janyny halas edip biljek üç esasy tapgyrdyr. Howp häzirki wagtda uzak görünse-de, oňa taýýarlyk eýýäm başlandy. Sebäbi kosmosda polisiýa ýok — diňe wagt we biziň tehnologiýalarymyz bar.
CCTV+ agentliginiň habar bermegine görä, bu ulgamyň döredilmegi Hytaýyň kosmos goranyş ulgamynyň ösüşinde möhüm tapgyr bolar hem-de planetar goranyş boýunça halkara hyzmatdaşlygynyň giňelmegine ýardam eder.
