Kosmos radio signaly: astronomlar onýyllyklaryň dowamynda ilkinji gezek garaşylmadyk ýerde pulsary tapdylar
Hytaýyň Ylymlar Akademiýasynyň Milli astronomiýa obserwatoriýalarynyň we Sinhua uniwersitetiniň alymlar topary ýakynda merkezi ykjam obýektden impulsly radio şöhlelenmesini anykladylar. Bu waka soňky onýyllyklaryň dowamynda şeýle görnüşdäki ilkinji açyş boldy hem-de ýaş neýtron ýyldyzlarynyň emela gelşini we ewolýusiýasyna düşünmek üçin möhüm subutnamalary üpjün etdi. Älem sessiz ýyldyzlardan doly, ýöne käwagt sessizlik aldaw bolup biler. Merkezi ykjam obýektler – täze ýyldyzlaryň galyndylarynyň merkezlerindäki neýtron ýyldyzlary uzak wagtlap “radio sessiz” hasaplanýardy. Eşidilmeýän alymlar olaryň diňe radio tolkunlaryny çykarmaýandygyny çakladylar. Emma hytaýly astrofiziklar olaryň sessiz däldigini subut etdiler. Olaryň sesleri kosmiki şowhun arkaly duýulmazlyk üçin örän gowşak. Hytaýly obserwatoriýalarda edilen açyş onlarça ýyl bäri kabul edilen düşünjeleri ýok edýär.
Täze ýyldyzlaryň galyndylarynyň merkezinde ýerleşýän merkezi ykjam obýektler iň syrly neýtron ýyldyzlarynyň hataryna girýär. Merkezi ykjam obýektler ýylylyk rentgen diapazonynda şöhle saçýarlar, emma onýyllyklaryň dowamynda uly radioteleskoplar tarapyndan ýüze çykarylmakdan sypyp geldiler, bu bolsa olaryň öz tebigaty boýunça radio sessizligi hem-de diňe örän gowşak magnit meýdanlaryna eýedigi baradaky pikiriň döremegine sebäp boldy. «Nature Astronomy» žurnalynda çap edilen ýakyndaky ylmy makalada alymlar topary prototipiki ýaş Merkezi ykjam obýektler 1E 1207.4–5209-yň aslynda rentgen diapazonynda 0,4 sekunt döwür bilen aýlanýan gowşak radiopulsardygyny görkezdi.
Onuň polýarizasiýasynyň seljermesi radio şöhlesiniň magnit polýusynyň golaýyndaky görüş çyzygyny kesýändigini görkezýär we bu onuň radio gowşaklygynyň içki häsiýete eýedigini tassyklaýar. Täze ýyldyz galyndysy dargap gidenden soň, bu çeşme ýalňyşlyk bilen pulsar hökmünde kesgitlener. Merkezi ykjam obýektleriň pes radio akymynyň dykyzlygy köp täze ýyldyz galyndylarynda näme üçin anyklanyp bilinýän radio pulsarlaryň ýokdugyny düşündirip biler we ýaş, haýal aýlanýan neýtron ýyldyzlarynyň gizlin toparynyň bardygyny görkezýär.
Merkezi ykjym obýektler täze ýyldyz partlamalaryndan galan neýtron ýyldyzlarydyr. Olar rentgen şöhlelerini çykarýarlar, ýöne öň radio sessiz diýlip hasaplanylýardy. Bu açyş 1E 1207.4–5209 çeşmesiniň aslynda 0.4 sekunt aýlanma döwri bolan gowşak radio pulsardygyny görkezdi. Bu, başga-da köp Merkezi ykjym obýektleriniň şuňa meňzeş “gizlin” pulsarlar bolup biljekdigini, ýöne olaryň şöhlelenmesiniň Ýerden anyklanar ýaly gowşakdygyny aňladýar. Bu iş “Nature Astronomy” žurnalynda çap edildi. Bu açyş neýtron ýyldyzlarynyň sany we täze ýyldyz partlamasyndan soň olaryň nähili ösýändigi baradaky düşünjämizi üýtgedýär.
Gijeki asmana seredenimizde, ol ýerde bolup geçýän zatlaryň diňe kiçi bir bölegini görýäris. Supernowalaryň ýagty ýalpyldawuklarynyň arkasynda onlarça ýyl bäri anyklanyp bilinmeýän obýektler ýatyr. Hytaý astrofizikleri älemiň sessiz däldigini subut etdiler; ol diňe biziň hemişe eşidip bilmeýän ýygylyklarymyzda gürleýär. Güýçli teleskoplar tarapyndan kabul edilen bu radio signaly diňe ylmy sensasiýa däl. Bu kosmosyň açylmaga garaşýan syrlaryny saklaýandygyny ýatladýar. Käwagt bolsa, olary eşitmek üçin diňe diňlemek gerek.
“CCTV+”-iň teleýaýlymynyň habaryna görä, hytaýly alymlaryň açyşy neýtron ýyldyzlaryny öwrenmek üçin täze mümkinçilikleri açýar we Älemdäki ykjam obýektleriň ewolýusiýasy üçin modelleriň gaýtadan gözden geçirilmegine getirip biler.
