Içerki Mongoliýada çölleşmäge garşy göreş: 8 ýylda 7 300 gektar ýaşyl meýdan
5 million «Hedysarum scoparium» ösümligi, 7 300 gektar ýaşyl meýdan we ýerli ýaşaýjylaryň girdejileriniň 56 esse artmagy. Ýylda 150 millimetrden hem az ygal düşýän çölünde, bir adam tutuş tebigaty üýtgetmegi başardy.
CCTV+ habar bermegine görä, Içerki Mongoliýanyň Tenger çölüniň jümmüşinde soňky sekiz ýylyň dowamynda guraklyga çydamly «Hedysarum scoparium» gyrymsy agajy sary gumuň ýüzüni kem-kemden ýaşyl meýdanlara öwürdi. Çölleşmäge garşy göreşmek boýunça ýerli tagallalarda öň çopan bolan, häzir bolsa gyrymsy agaçlary ösdürip ýetişdiriji Leý Singuan esasy orny eýeleýär.
Hytaýça «Huabang» diýlip hem tanalýan «Hedysarum scoparium» — çölleşmäge garşy göreşmekde giňden ulanylýan, çalt ösýän we guraklyga durnukly gyrymsy agaçdyr. Onuň mongolça ady, gabygynyň gün şöhleleriniň astynda gopup aýrylýan aýratynlygy sebäpli, «gabygyň ýetmiş gatlagy» diýmegi aňladýar. Meýdany 43 000 inedördül kilometr bolan we ýyllyk ygalyň mukdary 150 millimetrden az düşýän Hytaýyň iň uly çölleriniň biri — Tenger çölünde ösümlikleriň köpüsine guraman galmak örän kyndyr. Emma 2018-nji ýyldan bäri öz ömrüni çägeli ýerleri bagy-bossanlyga öwürmäge bagyşlan Leý Singuanyň saýasynda, huabang bu ýerde gowy gögärýär.
Onuň köp ýyllyk tagallalary ilkinji nahaly ekmekden başlap, ösümligi 7 300 gektardan gowrak meýdanda ösdürip ýetişdirmäge başlan işi, ilki ýeke özi başlan işini bolsa soňra köp sanly ýerli ýaşaýjylaryň goşulan kooperatiwine öwürmäge alyp geldi. «Men edil şu ýerde, Tenger çölüniň gür ýerinde dünýä indim. Ol wagtlar çägeli tupanlary asmanyň we günüň ýüzüni ýapýardy. Tenger çölüni oazise öwürmek meniň çagalykdan bäri arzuwymdy» diýip, ol Hytaýyň media toparyna (CMG) beren interwýusynda aýtdy. Leýiň sözlerine görä, huabang çägäniň aşagynda kökleri 10 metrden gowrak çuňluga uzap, süýşýän çägäni saklaýan ýerasty tory emele getirýär.
Çägeli tupanlara garşy göreşen ýyllarynyň dowamynda Leý özüniň nahal oturtmak usullaryny kämilleşdirdi. Ol 2023-nji ýyldan bäri suw enjamalaryny ulanýar we şondan bäri ösümlikleri täzeden ekmeli bolmady. 2018-nji ýylda Leý bäş sany çopan maşgalasyny birleşdirýän kooperatiwi esaslandyrdy. Şu günki günde olaryň girdejileri bäş-alty esse ýokarlandy. Şol maşgalalaryň biri geçen ýyl diňe huabangyň tohumyny satmakdan 100 000 ýuandan (14 600 ABŞ dollaryndan) gowrak girdeji gazandy. Sekiz ýylyň dowamynda Leý kooperatiwiň beýleki agzalary bilen bilelikde 7300 gektardan gowrak meýdanda 5 milliondan gowrak ösümlik ösdürip ýetişdirdi. Tenger çölüniň günorta-gündogar çetinde eýýäm 220 000 gektardan gowrak meýdanda guraklyga durnukly ösümlikler ekildi, olar çölüň giňelmeginiň öňüni netijeli alýarlar.
Huabang (Hedysarum scoparium) — çölüň aşa agyr şertlerinde bärde galmagy başarýan üýtgeşik ukyba eýe bolan gyrymsy agaçdyr. Onuň kök ulgamy topragyň gaty çuňlugyna aralaşyp we gapdallara giňden ýazylyp, çägäni berkidip bilýär. Tenger çölüň iň uly çölleriniň biri bolup, Içerki Mongoliýada ýerleşýär. Çölleşmäge garşy göreşmek Hytaýyň esasy ekologik wezipeleriniň biridir. Leý Singuan we onuň kooperatiwi ýerli başlangyçlaryň nähili ählumumy netijeler berip biljekdiginiň aýdyň mysalydyr.
Bir adam, bir arzuw, bir gyrymsy agaç — we çöl yza çekilýär. Leý Singuan diňe bir agaç ekmedi — ol umyt ekdi. Ýeliň çägäni tozadan ýerlerinde indi ýaşyl ýapraklar lowurdaýar. Onuň hekaýasy diňe bir çöli ýenmek däl, eýsem umutsyzlygy ýenmekdir. Huabangyň her bir köki, her bir täze ösümlik — bu kartadaky sary reňkiň ýaşyl reňke öwürülmegi urundaky bir ädimdir. Şeýle adamlar barka, çöl hiç wagt çäksiz bolmaz.
